Spoorwegnostalgie

Diesels op Java

Tijdens de zomer van 2010 maakte uw webmaster met reisgenoot Hans Valkenaers een grote rondreis op Java. Hoewel we hoofdzakelijk op de nog dienstdoende smalspoorstoomlocomotiefjes jaagden, werden ook een reeks foto"s van dieseltreinen van de staatsspoorwegen gemaakt. Ook hier gaat het om smalspoor (de spoorbreedte bedraagt 1067mm), maar van de typische gezapige smalspoorsfeer is hier toch geen sprake: treinen met meer dan 10 rijtuigen rijden met snelheden tot 110km/u! Geef toe: dat is niet bepaald waar u aan denkt bij de term "smalspoor"...

Wat u wellicht ook niet verwacht, is dat veel van deze spoorlijnen nog worden beveiligd met authentieke Nederlandse klassieke beveiliging (mechanische seinen dus). Java was immers tot halfweg de 20e eeuw een Nederlandse kolonie. Her en der vinden we dan ook nog Nederlandse armseinen. Niet het type dat tot op het laatst in Nederland te zien was, maar zelfs nog van een eerder type, waardoor je echt het gevoel krijgt serieus terug te gaan in de tijd. Dit gevoel wordt nog vervolledigd door het heerlijke blokstelsel met wekseinen en slingers...

De locomotieven zelf mogen er ook wezen: op het hele eiland zie je stoere "General Electrics"-locomotieven rondrijden met hun typische stoere snuit en een heerlijk motorgeluid. Ook rijden er iets modernere varianten van rond. Verder zagen we her en der ook de iets oudere diesellocomotieven van de reeksen BB 301 en BB 304, gebouwd door Krupp. Van dezelfde fabrikant konden we ook enkele locomotieven van de reeks BB 300 fotograferen. Moest het nog niet duidelijk zijn: Java heeft veel te bieden! En dan moeten we nog bekennen dat we op gebied van dieseltractie niet eens de mooiste spoorlijnen hebben bezocht...

Op 21 juli 2010 maakt uw webmaster zijn allereerste foto van een Javaanse diesel in actie. Het resultaat kan direct tellen: met een prachtige rookpluim passeert de CC 201 142R te Sragi met reizigerstrein "Fajar Semarang" van Semarang Pasarturi naar Jakarta Pasar Senen.

Enkele uren later hebben we een overdosis geluk als we een relatief zeldzame goederentrein kunnen fotograferen. De sleper van dienst is de CC 201 70 die pruttelend twee enthousiaste fotografen passeert op weg van Semarang naar Cirebon.

Iets moderner, maar nog steeds erg interessant, is deze CC 203 30 die met een sleep comfortabele langeafstandswagens enkele palmbomen achter zich laat. Deze trein, de "Argo Bromo Anggrek" van Semarang Pasarturi naar Jakarta Gambir rijdt, heeft het grootste deel van de reis nog voor de boeg. Ach, de reizigers in de trein zullen er niet van wakker liggen want met airconditioning en TV-schermen vliegen de kilometers (en de palmbomen!) voorbij.

Op 25 juli 2010 bevinden we ons te Solo aan een wel erg bijzondere spoorlijn: de zijlijn van Solo-Purwodadi naar Wonogiri. Deze spoorlijn is de laatste zijlijn op Java en ziet maar enkele reizigerstreinen per dag. We zien de door Krupp gebouwde BB 200 29 hier aan het inritsein van het stationnetje Solo-Kota, terwijl vlak langs de spoorlijn de was rustig hangt te drogen.

Op 28 juli slaan we onze slag te Cepu, waar we deze schitterende set Nederlandse armseinen terugvinden. We zien loc CC 203 24 met de luxetrein "Argo Bromo Anggrek", dezelfde trein als twee foto"s hoger in deze reportage. Ondertussen klinkt op het perron het elektronische geschel van de "Big Ben" ten teken dat er een trein in aantocht is. Sfeer gegarandeerd!

Tijdens onze 3 weken durende rondreis is de ene Javaan nog vriendelijker dan de andere. Uw webmaster vindt het dan ook geweldig dat hij op ieder seinhuis rustig zijn foto"s kan maken van de Siemens & Halske bedieningstoestellen. Hier en daar worden natuurlijk ook de spoorlieden zelf gefotografeerd, zoals deze seinhuiswachter die fier aan de toegangstrap naar zijn seinhuis poseert.

Hoe sfeervol kan een station anno 2010 nog zijn? De reizigerstreinen op Java blijven bij iedere halte vijf tot tien minuten staan, zodat plaatselijke verkopers de kans hebben om hun waren op de trein te verkopen. Hoewel uw webmaster stilletjes aan moet instappen, kan hij toch nog even een sfeerfoto maken van de CC 201 99 die met trein "Rajawali" van Semarang Tawang naar Surabaya Pasarturi onder de majestueuze overkapping van station Cepu pauzeert.

Na aankomst in Surabaya Pasarturi blijkt dat we hier nog een authentieke "Post T" vinden, met een redelijk groot bloktoestel. In hetzelfde lokaal vinden we deze prachtige slagwerkinductor die nog steeds trouw dienst doet en bij wachtposten verderop langs de lijn de komst van een trein aankondigt via bijbehorende klokseinen aan die posten. Bij treinen richting Mesigit laat men het kloksein eenmaal luiden en bij treinen richting Tandes tweemaal, zoals ook te zien is op de opschriftplaatjes.

In dit station vinden we ook een klein depot en uiteraard mogen we ook daar rustig onze gang gaan. We zien van links naar rechts de BB 301 23 in een oudere kleurstelling, gekoppeld met de CC 203 25. Op het spoor ernaast zien we rangeerloc D 301 62 gekoppeld met de CC 201 110. Op een foto krijgt u zo meteen een mooi overzicht van de belangrijkste reeksen diesellocomotieven die er op Java rondrijden.

Hoe gemoedelijk het er allemaal aan toe gaat, blijkt wel op deze foto, waar we enkele Javaanse kinderen de trekdraden van de wissels en seinen als speeltuig gebruiken. Toch gaat het hier om een van de grotere stations op Java... Weemoedig denkt uw webmaster aan de verhalen van zijn overleden grootmoeder die als kind in het al lang verdwenen station van Achel in de seinpalen kroop met de oogluikende goedkeuring van de seinhuiswachters. Stel je dat nu eens voor in ons overstresste maar oh zo ontwikkelde apenland...

De Nederlandse liefhebbers van klassieke beveiliging zullen wellicht even fronsen bij het zien van dit Siemens & Halske bedieningstoestel... Jawel, we schrijven 2010 en nog steeds is Surabaya Pasarturi klassiek beveiligd! Het geluid van de wekseinen en de ratelende bloksloten op het bedieningstoestel bezorgt uw webmaster alleszins de koude rillingen...

Wat later vertrekt de CC 201 99 met reizigerstrein "Rajawali" vanuit Surabaya Pasarturi naar Semarang Tawang. Het uitritsein (links op de foto) beveiligt op zijn eentje alle uitritsporen. Dit is een zeer oud principe dat we ook in België vroeger terugvonden. Om voor de hand liggende redenen werden nadien voor alle sporen aparte seinen voorzien. Let trouwens ook eventjes op de details: links in beeld staat een werktreintje voor het onderhoud van een wissel en helemaal rechts bevindt zich de keet van de overwegwachter.

Na het vertrek van de vorige trein, wordt direct een volgend exemplaar klaargezet aan het perron. Loc CC 203 25 rangeert hier los om die trein te kunnen vormen. Let zeker even op de kinderen die zonder het te vragen mee op de loc zijn gesprongen en zo het rangeren meemaken. Het sein links vertoont hier de stand "rangeren toegelaten". Om het rangeren te verbieden moeten de armen verticaal omhoog geplaatst worden.

Op 29 juli 2010 bevinden we ons weer wat oostelijker op Java. De spoorlijn van Surabaya naar Banyuwangi is anno 2010 nog altijd over de volledige (!!!) 315 km klassiek beveiligd. De meeste stationnetjes kennen een vrij simpele lay-out met een centraal bedieningstoestel zoals dit prachtige voorbeeld in het stationnetje van Tanggul. De kenners zien direct dat voor de handels nog steeds het Nederlandse kleurensysteem gebruikt wordt om aan te geven of het seinen (rode kenplaatjes) of wissels (witte kenplaatjes) betreft.

Dit jonge Moslimmeisje trekt zich niet veel aan van de spoorwegnostalgie rondom haar. Hoewel haar moeder erg fier is dat uw webmaster haar wil fotograferen, kijkt het meisje zelf weg van de fotograaf, niet echt begrijpend wat er allemaal gebeurt. Maar net dat dromerige maakt dit een erg leuke foto, niet?

Wat later wordt (letterlijk) weer op het spoorweggebeuren gefocust als de CC 201 44 het stationnetje van Tanggul binnen rijdt. Let ook zeker even op de eerste wagen achter de loc: dit is een wagen voor expresgoederen, een systeem dat in Java nog courant gebruikt wordt. Het Nederlandse armsein, het overweghuisje en natuurlijk de palmbomen maken het geheel compleet.

Onderweg naar een volgend stationnetje langs de lijn wordt de bus wat aangenamer dankzij deze muzikant die op het ritme van zijn Ukulele wat typische Javaanse liederen zingt. Groot is onze verrassing als blijkt dat hij enkele woordjes Nederlands spreekt. Met name oudere Javanen hebben nog enige notie van onze taal, wat uiteraard zijn oorsprong vindt in hun koloniale verleden.

Nog een fotootje van de was-, heum, trekdraden. Je moet het hen nageven: de buurtbewoners van het stationnetje te Rambipuji hebben hun was wel op een erg originele plek te drogen gehangen :-)

Misschien bevinden er zich ondertussen enkele roestvormige strepen op de kleren van de vorige foto, want enkele minuten later horen we het typisch geluid van bewegende trekdraden als het inritsein in de stand veilig komt. Al snel horen we de CC 201 13 naderen en dit mag ook wel, want de loc heeft een aanzienlijke vertraging met trein "Mutiara Timur" van Banyuwangi naar Surabaya Gubeng. Het onderste sein is trouwens geen voorsein, maar de seinarm die eventueel aangeeft dat de trein naar een zijspoor wordt geleid. Een techniek die voor het introduceren van de kandelaarseinen ook in België bestond.

Langs de andere kant van het inritsein op de vorige foto bevindt zich nog een ander leuk fotopunt. Met maar liefst 2 uur vertraging (en maar klagen in België als de trein weer eens vijf minuten te laat is...) passeert de CC 203 09 met de tegentrein vanop de vorige foto te Rambipuji.

Tijdens het wachten op de volgende trein is er te Jember ruimschoots de tijd om enkele detailopnames van dit armsein te maken. Haar Nederlandse roots zijn onmiskenbaar: het sein heeft een typisch Nederlandse seinarm, maar ook de bedieningsschaar is erg typerend voor armseinen van onze noorderburen.

Hoewel alles uitwijst dat de volgende foto zonder zon gemaakt zal worden, hebben we een overdosis geluk als de BB 304 02 (nog in een oude livrei) van Jember naar Banyuwangi vertrekt. De foto krijgt zo een schitterend contrast, niet enkel door de dreigende hemel maar zeker ook door de felle livrei van de locomotief en haar rijtuigen.

Met het net iets jongere broertje van de loc op de vorige foto sluiten we onze dieselhoogdag af. Een halfuurtje later zien we BB 304 03 (in een wat modernere livrei) immers vanuit Jember in de richting van Probolingo rijden. Ze passeert hier een antiek Nederlands voorsein. Ook de overweg doet verdacht Nederlands aan, maar dat heeft wellicht meer te maken met het feit dat de Nederlandse overwegen (en waarschijnlijk ook de Javaanse exemplaren) op een Amerikaans ontwerp gebaseerd zijn.

Bijna een week later, op 3 augustus 2010, fotograferen we een pak westelijker op het eiland, namelijk te Kediri. Ook dit station is klassiek beveiligd en dus nemen we ook hier de tijd om enkele foto"s te nemen van de passerende dieseltreinen. Op deze eerste foto legt loc CC 203 19 de laatste meters tot het eindpunt af met een uit Tulungagung. Duidelijk zichtbaar is dat ook de uitrit van dit station slechts met één uitritsein beveiligd wordt.

Een kwartiertje later zien we loc 201 99 met reizigerstrein "Rapih Dhoho" van Surabaya Gubeng naar Blitar vertrekken van onder de mooie stationskap van Kediri. Dit soort stationskappen vinden we trouwens nog erg veel terug op Java. Rechts zien we ook nog de CC 203 19. Deze loc vertrekt op hetzelfde moment los vanuit Kediri richting Kertosono nadat ze de rijtuigen van de trein uit Tulungagung heeft achtergelaten in de afstelbundel.

Een dagje later zien we de CC 201 110 met een reizigerstrein van Tulungagung naar Kediri ter hoogte van het inritsein van haar eindstation. Let zeker even op de verhouding van de gigantische locomotieven t.o.v. de gebruikte spoorbreedte.

Tijdens het wachten op de volgende trein worden we bij enkele vriendelijke Javanen op de thee verzocht. De vader van deze toffe familie spreekt nog enkele woordjes Nederlands en poseert met veel overgave naast zijn knappe Toyota uit de jaren "70. Je zou het hem niet nageven, maar hij is al 85 jaar!

In de namiddag bevinden we ons te Ngadiluwih, als de CC 201 91 met een reizigerstrein van Blitar naar Kertosono het station nadert. De twee fotografen hebben trouwens erg veel geluk voor deze foto: slechts gedurende enkele seconden breekt de zon door de wolken. Net lang genoeg om deze foto te kunnen maken.

De trekdraden op Java zijn echt wel multifunctioneel: nadat we hogerop in deze reportage al zagen dat ze als speeltuig of als wasdraad kunnen dienen, wordt een draagpaaltje van de trekdraden in Ngadiluwih gebruikt als fietsrek. Blijft die ene vraag... Wat is het oudst: het draagpaaltje of toch eerder de fiets?

Of de fiets nu ouder is dan het draagpaaltje of niet, ze moeten allebei de duimen leggen tegen de treinrails uit 1911! Onvoorstelbaar dat de rails het bijna een eeuw volhouden op deze spoorlijn die toch redelijk wat reizigersverkeer kent... Zo mogelijk nog meer onvoorstelbaar is het feit dat deze rails in ons eigen Angleur vervaardigd zijn.

Ondertussen laat de zon het serieus afweten, maar dat mag de pret niet drukken als de CC 201 02 met haar reizigerstrein van Kertosono naar Blitar vertrekt vanuit het kleine stationnetje te Ngadiluwih. De motor links is van een landbouwer die met de hand zijn veld bewerkt, iets we ons ook al niet meer kunnen voorstellen in onze contreien.

We ronden deze reportage dezelfde dag af voor het station van Kediri, waar een aantal becak"s op klanten wachten. De becakrijder rechts maakt er alleszins het beste van. Dit beeld is eigenlijk ook wel typerend voor Java, waar het leven aan een lagere versnelling plaatsvindt dan bij ons. Dat de mensen ginder tegelijkertijd een pak gelukkiger zijn stemt toch tot nadenken...